Đền thờ và lăng mộ Tướng quân Trần Quốc Bảo là thành tố vô cùng quan trọng cấu thành nên Quần thể Di tích lịch sử danh thắng cấp Quốc gia Tràng Kênh - Bạch Đằng, thuộc địa phận phường Bạch Đằng, thành phố Hải Phòng.
Văn bia đền thờ Trần Quốc Bảo. Ảnh: Kiến Hải
Khu vực Tràng Kênh từ lâu đã hiện diện trong tâm thức nhân dân Hải Phòng nói riêng và cả nước nói chung như một dấu son chói lòa của lịch sử chống giặc ngoại xâm, là bức tượng đài biểu trưng cho hào khí Đông A rực rỡ của vương triều nhà Trần.
Dấu ấn lịch sử về sự hy sinh oanh liệt của Tướng quân Trần Quốc Bảo
Quần thể cảnh quan kết hợp hài hòa giữa non xanh nước biếc, địa hình nơi đây từng được danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi đặc biệt ca ngợi trong "Dư địa chí" rằng đây là nơi các sông giao lưu, sóng nước liền trời, cây cói che bờ, thực sự là một nơi hiểm yếu ở vùng biên cảnh.
Dựa trên việc đối chiếu và tổng hợp các nguồn sử liệu, Trần Quốc Bảo thuộc dòng dõi tôn thất vương triều Trần, tương truyền là hoàng thất nhà Trần. Cuối thế kỷ 13, khi đế quốc Nguyên - Mông xâm lược Đại Việt lần thứ 3 (1287 - 1288), dũng tướng trẻ tuổi Trần Quốc Bảo đã được triều đình tin tưởng giao phó trọng trách trấn thủ vùng cửa biển yết hầu, đóng quân trực tiếp tại khu vực Áng Hồ và Áng Lác thuộc dãy núi đá Tràng Kênh nhằm làm lực lượng trợ thủ đắc lực cho Nhân Huệ vương Trần Khánh Dư.
Tháng 2 năm 1288, trong trận giáp chiến khốc liệt diễn ra trên vùng sóng nước Bạch Đằng để chặn đường rút lui và cướp bóc của tướng giặc Ô Mã Nhi, Trần Quốc Bảo đã dũng cảm chiến đấu đến cùng và tử thương. Thi thể của ông nhanh chóng được các phó tướng cùng binh sĩ tâm phúc đưa về vùng Áng Hồ ở phía sau trận tuyến. Ngay trong đêm, phó tướng Vũ Nạp chỉ đạo quân sĩ cấp tốc đắp một con đường nhỏ bí mật nối liền từ núi Áng Hồ sang núi Phượng Hoàng để đưa ngài về an táng tại huyệt vị "Tàng phong, Đắc thủy" đắc địa bậc nhất theo thuật phong thủy, với mong ước mượn linh khí đất trời để gìn giữ phúc lành cho muôn đời sau. Chính tại vùng đất hội tụ đầy đủ những yếu tố địa linh nhân kiệt này, di tích đền thờ Trần Quốc Bảo đã được xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia từ năm 1962.
Kiến trúc nghệ thuật đặc sắc và những di vật lịch sử vô giá
Để ghi nhận công lao to lớn của vị dũng tướng, sau chiến thắng Bạch Đằng, triều đình nhà Trần đã ban lệnh xuất quốc khố cấp tiền bạc cho nhân dân xây dựng đền thờ khang trang tại chính nơi Tướng quân Trần Quốc Bảo từng đóng quân, đồng thời truy phong ngài ngôi vị Thái tử và suy tôn là Thượng đẳng phúc thần, Thành hoàng làng Tràng Kênh. Trải qua thời gian, đền thờ tại chân núi Hoàng Tôn đã được trùng tu nhiều lần, tiêu biểu là đợt tu bổ lớn năm 1994 và phục dựng năm 2016 trên nền chùa cổ bằng đất sét, tường gạch và kiến trúc gỗ truyền thống.
Đền có bố cục hình chữ Nhị bao gồm Tiền đường và Hậu cung. Tòa Tiền đường nổi bật với thiết kế gồm 2 tầng, 8 mái đao cong mềm mại, trang trí lưỡng long chầu nguyệt và song phụng vờn mây. Tượng thờ uy nghi của ngài được đặt tại Hậu cung, phối thờ cùng hai vị phó tướng tài ba là Đông Giang hầu Vũ Lạc và Tây Giang hầu Phạm Hữu Đường.
Giá trị khoa học và lịch sử vô giá của đền thờ còn nằm ở hai tấm bia đá cổ điêu khắc tinh xảo đặt trên lưng rùa đá. Tấm bia thứ nhất cao 101cm, rộng 62cm mang dòng chữ "Hàm cấp tạo lệ bi"; tấm bia thứ hai cao 83cm, rộng 52cm khắc hai mặt chữ "Hợp tiện tạo lệ bi" và "Cổ tích hiển thánh". Cả hai đều ghi rõ niên đại "Vĩnh Tộ bát niên" (1626), giúp xác định thời điểm trùng tu và các quy định tế lễ thời thế kỷ 17.
Bên cạnh đó, sau lăng mộ trên núi Hoàng Tôn còn một hang đá tự nhiên lưu giữ bài thơ thất ngôn 50 chữ Hán tạc thẳng vào vách đá ngợi ca cảnh sắc và khí phách vị tướng. Năm 2003, khu lăng mộ Tướng quân tiếp tục được đại trùng tu với quy mô bề thế bằng đá xanh nguyên khối, chạm trổ "Tứ Linh", "Tứ Quý" công phu, cùng hệ thống Nghi môn uy nghi và sân lát gạch Bát Tràng, tạo nên một công trình hòa quyện tuyệt đối với thiên nhiên sơn thủy hữu tình của vùng Bạch Đằng giang.
Giá trị văn hóa tâm linh phi vật thể và nét độc đáo của Lễ hội Tràng Kênh
Sự tôn kính của nhân dân đối với Tướng quân Trần Quốc Bảo không chỉ dừng lại ở các công trình kiến trúc vật chất mà còn được chuyển hóa một cách sống động qua Lễ hội đền Trần Quốc Bảo (hay Lễ hội Tràng Kênh). Lễ hội được tổ chức với quy mô rộng lớn và trang trọng vào các ngày từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng Âm lịch hàng năm. Sự kiện văn hóa này còn là chìa khóa để giải mã hiện tượng sinh hoạt dân gian vô cùng độc đáo của vùng đất Thủy Nguyên: Hội mở mặt - hát Đúm của Tổng Phục Lễ.
Tương truyền rằng, sau trận huyết chiến trên sông Bạch Đằng, xác giặc Nguyên Mông chất cao như núi, vì lo sợ sự quấy nhiễu của những linh hồn quân xâm lược bại trận, những người con gái xinh đẹp của Tổng Phục Lễ đã phải hình thành tục lệ dùng khăn mỏ quạ che kín khuôn mặt cho đến tận ngày xuất giá. Tuy nhiên, duy nhất trong những ngày diễn ra lễ hội đền Tràng Kênh, dưới sự che chở và bảo hộ tâm linh uy linh của Tướng quân Trần Quốc Bảo, các thiếu nữ mới tự tin trút bỏ chiếc khăn che mặt để hòa mình vào những làn điệu hát Đúm giao duyên mượt mà.
Trong khuôn khổ lễ hội, bên cạnh các nghi thức tế lễ, rước kiệu, đọc chúc văn truyền thống mang tính cung đình thiêng liêng, phần hội còn diễn ra vô cùng sôi nổi với các trò chơi dân gian mang đậm tinh thần thượng võ như kéo co, chọi gà, đánh đu tiên, cùng các hoạt động giao lưu thể thao hiện đại giữa các tổ dân phố.
Cảnh quan đền thờ Trần Quốc Bảo. Ảnh: Kiến HảiQuần thể Di tích đền thờ và lăng mộ Tướng quân Trần Quốc Bảo cùng không gian văn hóa lễ hội đi kèm thực sự là cuốn biên niên sử bằng đá và bằng nếp sống văn hóa, là thiết chế tín ngưỡng có vai trò to lớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống yêu nước, ý chí tự cường và lòng tự hào sâu sắc về những trang sử vàng son trong sự nghiệp giữ nước vĩ đại của dân tộc Việt Nam.